Жарыяланган
2026-15-07, 17:47Көп убакыт бою Кыргызстанда маданият биринчи кезекте мамлекеттик колдоого муктаж болгон социалдык тармак катары кабылданып келген. Мамлекеттик чыгымдардын олуттуу бөлүгү маданият мекемелерин кармоого, имараттарды оңдоого, жабдууларды сатып алууга жана эмгек акыларды төлөөгө багытталган. Бирок маданият бюджеттик каражаттарды алуучу гана эмес, туризмди, креативдүү индустрияларды өнүктүрүү, эл аралык иш-чараларды өткөрүү жана маданият мекемелеринин өз кирешелерин көбөйтүү аркылуу экономикалык активдүүлүктүн кыймылдаткычы да боло алат.
Театрлар, концерттик аянтчалар, музыкалык мектептер, маданият багытындагы университеттер жана эл аралык маданий иш-чаралар кеңири экономикалык системанын бир бөлүгүнө айланууда. Бул системада салынган ар бир сом бир эле учурда бир нече тармакта кошумча суроо-талапты жарата алат.
Мамлекет бул тармакка ири көлөмдөгү каражаттарды инвестициялоону улантууда.
Жакында "Ачык кабинет" долбоорунун алкагында маданият, маалымат жана жаштар саясаты министри Мирбек Мамбеталиев мындай инвестициялардын алгачкы жыйынтыктары тууралуу айтып берди.
Эгерде 2024-жылдын жыйынтыгы боюнча Кыргызстандын маданият мекемелери концерттерден жана спектаклдерден болжол менен 77 млн сом киреше тапса, 2025-жылы бул сумма 107 млн сомго чейин өскөн. 2026-жылдын биринчи жарым жылдыгында эле кирешелер болжол менен 60 млн сомду түзгөн.
Маданияттын ролун өзгөртүү инфраструктурага инвестиция салуусуз мүмкүн эмес.
Акыркы жылдары тармакты каржылоо кыйла өстү. Эгерде 2023-жылы маданият тармагына болжол менен 3 млрд сом багытталса, 2025-жылдын жыйынтыгы боюнча каржылоонун көлөмү 7 млрд сомдон ашкан. 2026-жылы тармак кызматкерлеринин айлык акыларынын жогорулашын эске алуу менен бул көлөм 10 млрд сомго жетти.
Бул каражаттар учурдагы чыгымдарга гана эмес, жаңы объектилерди түзүүгө, жабдууларды жаңылоого жана маданий кызматтардын сапатын жогорулатууга да багытталууда.
Мындай инвестициялардын экономикалык таасири - алар бүтүндөй бир экосистеманын өнүгүшү үчүн негиз түзөт.
Университеттин жаңы имараты курулуш иштерин жүргүзүүнү, жабдууларды жана эмеректерди сатып алууну талап кылат. Театр жаңылангандан кийин көбүрөөк иш-чараларды өткөрө алат. Заманбап концерттик аянтча жогорку деңгээлдеги артисттерди кабыл алууга мүмкүнчүлүк берет. Ал эми эл аралык фестивалдар мейманкана, транспорт жана кызмат көрсөтүү тармактарына суроо-талап жаратат.
Ири долбоорлордун бири Бүбүсара Бейшеналиева атындагы Кыргыз мамлекеттик маданият жана искусство университетинин жаңы корпусунун курулушу болду.
Долбоорду ишке ашырууга Президенттик фонддон 980 млн сом бөлүнгөн.
Аянты 8,5 миң чарчы метрден ашкан беш кабаттуу имарат университеттин жаңы кампусу болот. Объектти пайдаланууга берүү 2026-жылдын август айынын аягына пландалууда.
Бүгүнкү күндө университеттин студенттери заманбап талаптарга жооп бербей калган мурдагы жатакананын имаратында окуп жатышат.
"Жаңы имараттын курулушу окуу жайлардын жетишсиздигине байланыштуу. Жыл сайын бизге болжол менен 300 студент кабыл алынат, ал эми мурдагы имарат мындай жүктү көтөрө албай калган", — деп билдирди маданият министри Мирбек Мамбеталиев.
Курулуш аяктагандан кийин корпус заманбап эмеректер, жабдуулар жана керектүү инвентарлар менен камсыздалат.
Бирок мындай долбоордун экономикалык баалуулугу бир гана чарчы метрлер менен өлчөнбөйт.
Университет кийин бүтүндөй маданият тармагынын кадрдык рыногун түзгөн адистерди даярдайт: актёрлорду, музыканттарды, окутуучуларды, музейлердин, театрлардын жана башка мекемелердин адистерин.
Мындан тышкары, окуу жай Улуттук илимдер академиясы менен биргеликте илимий кадрларды даярдоо багытында иш алып барып, Казакстан жана Өзбекстандан келген студенттерди да кабыл алат.
Маданиятка болгон мамиленин өзгөрүп жатканын көрсөткөн дагы бир көрсөткүч - материалдык-техникалык базанын жаңыланышы.
Кыргыз улуттук академиялык опера жана балет театрында дүйнөдөгү эң белгилүү өндүрүүчүлөрдүн бири болгон Steinway & Sons компаниясынын жаңы рояли пайда болду. Анын баасы болжол менен 25 млн сомду түзөт.
Театр үчүн бул он жылдан ашык убакыттан бери күтүлгөн маанилүү окуя болду.
Инструмент театрдын салондук деп эсептелген Малахит залында орнотулду. Бул жерде вокалисттердин, квартеттердин жана триолордун концерттери өтөт. Театрда белгилешкендей, мындай аспапта ойноп, көрүүчүлөрдүн алдында чыгуу чоң сыймык.
Ушул эле багытта быйыл 100 жылдыгын белгилеп жаткан Кыргыз драма театры да өнүгүп жатат.
Жаңылоо иштеринен кийин бул жерде үн жана жарык берүүчү жабдуулар жаңыртылды. Бул максаттарга Маданият министрлиги тарабынан болжол менен 30 млн сом бөлүнгөн.
Маданияттын экономикага кандай таасир эте аларын көрсөткөн эң жаркын мисалдардын бири - Кыргызстан 2026-жылдын 31-августунан 6-сентябрына чейин өткөрө турган VI Дүйнөлүк көчмөндөр оюндары болот.
Бул оюндар спорттук багытка ээ болгону менен маңызы боюнча тарыхты, салт-санааны жана мурасты эл аралык аудиторияга тааныткан ири маданий долбоор болуп саналат.
Экономика үчүн мындай иш-чаралар бир нече багытта таасир жаратат. Биринчиден, бул инфраструктуранын өнүгүшү. Экинчиден, коноктордун агымы мейманканаларга, ресторандарга, транспорт компанияларына, сувенир өндүрүүчүлөргө жана чакан бизнес өкүлдөрүнө таасир берет. Үчүнчүдөн, бул Кыргызстанды туристтик багыт катары таанытууга өбөлгө түзөт.
Даярдык иштеринин алкагында Кырчын жайлоосунда этношаарча түзүлүүдө. Ал жерде жаңы сахна, трибуналар жана керектүү инженердик инфраструктура - суу менен камсыздоо, канализация системалары жана тазалоочу курулмалар курулууда.
Коноктор үчүн 100дөн ашык даараткана орнотулат, алардын ичинде ден соолугунун мүмкүнчүлүктөрү чектелүү адамдар үчүн да ылайыкташтырылган объектилер болот.
Чолпон-Ата шаарындагы ипподромдо көк бөрү боюнча мелдештерди өткөрүү үчүн Маданият министрлиги дээрлик 10 миң орунга эсептелген көчмө трибуналарды сатып алууда.
Келишимдин жалпы наркы жеткирүү жана бажы жол-жоболоштуруу чыгымдарын кошкондо 104 млн сомду түзөт.
Бирок бул каражаттар бир гана иш-чараны өткөрүүгө эмес, узак мөөнөттүү пайдаланууга эсептелген. Көчмөндөр оюндары аяктагандан кийин бул конструкциялар өлкө боюнча өтүүчү башка массалык иш-чараларда жана концерттерде колдонулат.
Мындайча айтканда, бул объект бир жолку сатып алуудан узак мөөнөттүү активге айланат.
Маданият тармагындагы дагы бир маанилүү өзгөрүү санариптештирүү болмокчу.
Маданият министрлиги ушул жылдын сентябрь айында бирдиктүү электрондук билет сатуу системасынын пилоттук долбоорун ишке киргизүүнү пландап жатат. Системаны толук ишке киргизүү декабрь айына белгиленген.
Пилоттук долбоордун башталышы VI Дүйнөлүк көчмөндөр оюндарына туш келет.
Система мамлекеттик маданият мекемелерин бириктирип, "Түндүк" мамлекеттик системасы менен интеграция аркылуу иштейт.
"Ар бир жаран үйдөн чыкпай эле концертке, спектаклге, музейге же китепканага билет сатып ала алат. Ошондой эле ата-энелери жана балдары үчүн да билеттерди сатып алуу мүмкүнчүлүгү болот", — деп белгиледи Мирбек Мамбеталиев.
Санариптештирүүнүн негизги экономикалык таасири чыгымдарды азайтуу.
Бүгүнкү күндө жеке билет сатуу кызматтарын колдонууда комиссия билеттин баасынын 10-12%ына чейин жетет. Мамлекеттик системага өткөндөн кийин бул чыгымдар банктык комиссияларды кошкондо 1-3%га чейин төмөндөйт.
Мындан тышкары, санарип система иш-чараларга келгендердин санын жана маданият мекемелеринин ишинин натыйжалуулугун жакшыраак талдоого мүмкүндүк берет.
Маданият бюджеттин чыгаша бөлүгү катары эмес, экономикалык өсүштүн булагы катары каралган ыкма көптөгөн өлкөлөрдө эбактан бери колдонулуп келет.
Мындай тажрыйбанын эң белгилүү мисалдарынын бири - Түштүк Корея. Бир нече ондогон жылдар бою мамлекет музыка, кино, телекөрсөтүү жана заманбап маданият тармактарына системалуу түрдө инвестиция салып келген. Бүгүнкү күндө K-pop, корей сериалдары жана киносу дүйнөлүк бренддерге айланып, өлкөгө контент сатуудан түшкөн кирешени гана эмес, туризмдин өнүгүшүн, косметика, кийим-кече жана азык-түлүк экспортунун өсүшүн да камсыз кылууда. Экономисттер муну "жумшак күч" эффектиси деп аташат - бул учурда маданий продукт экономиканы өнүктүрүүчү жана өлкөнү таанытуучу инструментке айланат.
Дагы бир мисал - Франция, анда музейлер жана тарыхый мурастар туристтик индустриянын бир бөлүгү болуп саналат. Миллиондогон адамдар бул өлкөгө жыл сайын эс алуу үчүн гана эмес, искусство дүйнөсү менен таанышуу үчүн да келишет. Мамлекетке киреше билет сатуудан гана түшпөйт. Ар бир турист учак билеттерине, жашоого, тамактанууга, шаардык транспортко, экскурсияларга жана сатып алууларга каражат коротот. Натыйжада маданиятка салынган инвестициялар туризм тармагына салынган инвестицияга айланат.
Ушундай эле принцип менен Италия да өнүгүп келет. Бул өлкөдө архитектуралык мурастар, музейлер жана маданий фестивалдар гиддерден жана ресторан ээлеринен тартып, мейманкана ээлерине жана кол өнөрчүлүк устаканаларынын ээлерине чейин миңдеген адамдарды жумуш менен камсыз кылууда.
Улуу Британияда маданият буга чейин эле креативдүү экономиканын бир бөлүгүнө айланган. Ага театрлар, музейлер жана концерттик аянтчалардан тышкары кино, музыка, дизайн, жарнама, архитектура жана видеооюндар да кирет. Бул сектор миллиондогон адамдарды жумуш менен камсыз кылып, жыл сайын өлкөнүн экономикасына ондогон миллиард фунт стерлинг киреше алып келет.
Кыргызстандын да дүйнөдө башка эч жерде кездешпеген өзүнүн уникалдуу маданий продуктусу бар. Биздин мамлекет көчмөн маданиятын, "Манас" эпосун, салттуу музыканы, улуттук кол өнөрчүлүктү жана Дүйнөлүк көчмөндөр оюндарын дүйнөгө тааныта алат.
