Жарыяланган
2026-14-10, 17:53Бүгүнкү спорт - бул жөн гана мелдештер жана спортчулардын жетишкендиктери эмес, уюштуруучуларды, демөөрчүлөрдү, медиакомпанияларды, туристтик бизнести жана тейлөө тармагын бириктирген бүтүндөй индустрия. Ири спорттук иш-чаралар инвестиция тартууга, мейманканаларга, транспортко жана коомдук тамактануу жайларына болгон суроо-талапты жогорулатууга, ошондой эле жергиликтүү спортчулар менен бизнес үчүн жаңы мүмкүнчүлүктөрдү түзүүгө шарт түзөт.
Кыргызстанда эл аралык мелдештердин өткөрүлүшү спорт индустриясын өнүктүрүү маселесин өзгөчө актуалдуу кылууда. Мунун акыркы мисалдарынын бири - Fight Nights 141 & WEF GLOBAL турнири. Бул мелдештин мисалында профессионалдык спорттун экономикасы кандай түзүлөрүн, мелдештерди өткөрүүдөн кимдер киреше табарын жана айрым спорттук иш-чараларды туруктуу рыноктун негизине айландыруу үчүн эмне керек экенин карап чыгууга болот.
Негизги суроо Кыргызстан кымбатка турган айрым турнирлерди туруктуу спорт индустриясына айландыра алабы? «Акчабар» басылмасы бул тууралуу профессионал мушкерлер жана турнирлердин уюштуруучулары менен маектешти. Толугураак маалыматты аралаш мушташ өнөрү (ММА) экономикасына арналган материалдан окуй аласыздар.
Профессионалдык ММА - бул спортчулардын мелдеши гана эмес. Ал уюштуруучулардын, мушкерлердин, спорттук клубдардын, демөөрчүлөрдүн, медиакомпаниялардын жана бизнестин кызыкчылыктары кесилишкен рынок. Бирок турнир өткөрүүнүн өзү эле коммерциялык ийгиликке кепилдик бербейт.
Бир беттеш бир нече мүнөттө аякташы мүмкүн. Бирок көрүүчүлөргө тартуулаган ошол кыска мөөнөттүү шоу үчүн айлап даярдык көрүлүп, ондогон адис иштеп, көрүүчүлөр байкабаган бир топ чыгымдар жумшалат.
Мушкерлер канча киреше табат, эмне үчүн билеттердин сатуусу турнирдин чыгымдарын жаппайт жана Кыргызстанда профессионалдык ММАны ким каржылайт?
Уюштуруучулардын айтымында, кыргызстандык мушкерлер октагонго чыгуу үчүн болжол менен 2 миң доллар, ал эми жеңиш үчүн дагы 2 миң доллар алышы мүмкүн. Эки мушкердин тең гонорарларын эсептегенде, бир беттештин чыгымы орточо 10 миң долларды түзөт.
Ири эл аралык турнирде мушкерлерге төлөнүүчү гонорарлардын жалпы суммасы эле 100 миң долларга жетиши мүмкүн. Буга аренаны ижарага алуу, учак билеттери, мейманкана, жабдуулар жана түз эфирди уюштуруу чыгымдар кошулбайт.
Бирок гонорардын өлчөмү мушкердин таанымалдыгына, рейтингине жана сүйлөшүү жүргүзүү жөндөмүнө жараша өзгөрөт.
“Гонорарлар менеджерлерден да көз каранды. Талапты катуу койгон менеджерлер бар, ал эми “Эч нерсе эмес, жүр, мушташып көрөлү” дегендер да кездешет. Өкүнүчтүүсү, бизде мындай көрүнүш дагы деле бар”, — дейт профессионал ММА мушкери Кямран Аббасов.
Анын айтымында, жаш спортчулар кээде сунушталган шарттарга макул болушат. Себеби алар чоң акчага али көнө элек. Ошол эле учурда он миңдеген долларлык гонорар да мушкердин рыноктогу чыныгы баасын сөзсүз эле чагылдырбайт. Спортчу үчүн жеңиш - бул келечекке салынган инвестиция.
Спортчу Адилет Ашимовдун түшүндүрмөсүндө, келишимде беттешке катышканы үчүн өзүнчө акы жана жеңиш үчүн кошумча бонус каралышы мүмкүн.
“Эгер беттеш үчүн сага миң доллар төлөшсө, жеңиш үчүн дагы миң доллар кошуп беришет”, — дейт ал.
Бирок карьерасынын белгилүү бир баскычында бүгүнкү беттеш үчүн алынган гонорардан да эртең кыйла пайдалуу келишим түзүү мүмкүнчүлүгү маанилүү болуп калат.
“Азыр акчага карабайм. Мага “5 + 5” төлөшсө да, бул менин жашоомду өзгөртпөйт жана жакшыртпайт”, — дейт Ашимов.
Ошол эле учурда, беттештер өтпөгөн күндөрү да спортчулардын чыгымдары токтобойт. Машыктыруучуларга акы төлөө, туура тамактануу, калыбына келүү жана машыгуу жыйындарына катышуу керек. Ал эми туруктуу келишими жок мушкерлер кийинки беттешинин качан болорун билбей туруп, спорттук формасын сактоого аргасыз. Билеттердин кирешеси турнирдин чыгымдарын жаппайт.
Он беттештен турган чакан профессионалдык турнирди уюштурууга кеминде 1,5 миллион сом талап кылынат. Эл аралык мелдештерди өткөрүү мындан кыйла кымбатка түшөт. Бирок арена көрүүчүлөргө толсо да, бул жумшалган каражат толугу менен кайтарылат дегенди билдирбейт.
“Билеттерди сатуудан түшкөн киреше жалпы чыгымдардын эң көп дегенде 10 пайызын гана жабышы мүмкүн. Анын үстүнө, бизде адамдар билетти анча деле сатып алгысы келбейт. Билет 500 сом турат, алар болсо: “Эмнеге мынча кымбат?” — деп сурашат”, — дейт турнирлердин уюштуруучуларынын бири Руслан Кыдырмышев.
Ал чыгымы болжол менен 50 миң долларды түзгөн бир иш-чараны эстеди. Анда билеттерди сатуудан болгону 4 миң доллардай киреше түшкөн.
Демек, мындай шартта билеттерди сатуудан түшкөн киреше негизги каражат булагы эмес, турнирди каржылоонун аз гана бөлүгүн түзөт.
Калган каражатты демөөрчүлөрдөн, коммерциялык өнөктөштөрдөн жана спорттук иш-чараларга инвестиция салган башка тараптардан тартууга туура келет. Акыркы убакта профессионалдык спортту каржылоого мамлекет да катыша баштады.
Анда экономикалык пайда кайдан түшөт?
Эл аралык турнир спорттук аренадан тышкары да көптөгөн кызматтарга суроо-талап жаратат.
Мисалы, жакында Бишкекте өткөн турнирге келген чет элдик командалар үчүн уюштуруучулар мейманканалардан 22 бөлмө брондошкон. Мындан тышкары, авиабилеттерге, тамак-ашка, транспортко, техникалык жабдууларга жана жергиликтүү адистердин эмгегине кеткен чыгымдар бар.
Мындай иш-чаралардан спортчулар гана эмес, мейманканалар, ресторандар, транспорттук компаниялар жана башка ишканалар да киреше табат.
Турнирдин көрүүчүлөр үчүн канчалык кызыктуу болушу анын каржылык жактан канчалык натыйжалуу экенин билдирбейт. Атүгүл популярдуу беттештен түшкөн киреше да иш-чараны өткөрүүгө кеткен чыгымдар өтө жогору болуп, коммерциялык келишимдер алардын айырмасын жаппаса, жетишсиз болуп калышы мүмкүн.
Спорттук иш-чаралардын экономикасынын дагы бир багыты бар. Ал - мелдешке келген катышуучулар жана көрүүчүлөр пайдаланган кызматтар.
Чет элдик команда мейманканага жайгашуу, тамак-аш, транспорт жана машыгуу аянтчаларын ижарага алуу үчүн акча төлөшү мүмкүн. Мындан тышкары, мелдештерди уюштуруу техникалык адистердин, медицина кызматкерлеринин, күзөтчүлөрдүн, жарык жана үн жабдуулары боюнча подрядчылардын, жарнамалык продукция өндүрүүчүлөрдүн кызматтарына болгон суроо-талапты жогорулатат.
Бул чыгымдардын бир бөлүгү жергиликтүү ишканалардын кирешесине айланат. Ошондуктан иш-чаранын экономикалык натыйжасы уюштуруучунун жеке каржылык жыйынтыгы менен гана чектелбейт. Бирок бул жерде бир нече көрсөткүчтү айырмалоо маанилүү. Турнирдин бюджети - мелдешти уюштурууга жумшалган каражат. Жергиликтүү компаниялардын кирешеси - иш-чарага байланыштуу товарларды жана кызматтарды сатуудан түшкөн акча. Ал эми пайда - тиешелүү чыгымдар алынып салынгандан кийин калган каражат. Өлкө үчүн экономикалык натыйжа мындан да кеңири кесепеттерди камтышы мүмкүн. Бирок аны аныктоо үчүн өзүнчө эсептөө методикасы талап кылынат.
Бул көрсөткүчтөрдү бири-бирине теңеп кароого болбойт. Мисалы, мелдештин бюджети чоң болгону менен ошол эле сумма толугу менен Кыргызстанда калат дегенди билдирбейт. Каражаттын бир бөлүгү чет элдик подрядчыларга, спортчуларга же кызмат көрсөтүүчүлөргө төлөнүшү мүмкүн.
Дагы бир багыт - машыгуу жыйындары. Кыргызстан чет элдик мушкерлерди бир кечке гана эмес, бир нече жумага машыгууга тартса болот. Бул спорт залдарына, машыктыруучуларга, турак жайга жана башка кошумча кызматтарга туруктуу суроо-талапты жаратат.
Бир же бир нече күнгө созулган турнирлерден айырмаланып, машыгуу жыйындары бир нече жумага созулушу мүмкүн. Бул убакыт аралыгында спортчуларга жашай турган жай, тамак-аш, машыгуу залдары, калыбына келтирүү процедуралары, машыктыруучулардын кызматы жана транспорт керек болот. Мунун натыйжасында жергиликтүү кызмат көрсөтүү тармагына болгон суроо-талап узакка созулуп, спорттук клубдар өз спортчуларын даярдоодон тышкары, чет элдик командалар менен иштөө аркылуу да киреше таба алышат. Кыргызстан бул багытта бир нече форматты өнүктүрө алат: ММА жана башка мушташ түрлөрү боюнча адистештирилген машыгуу лагерлери, клубдар аралык машыгуу жыйындары, спортчуларды даярдоо жана борбор калаадан тышкары аймактарда спорттук программаларды уюштуруу. Бирок тоолордун, кооз жаратылыш аймактарынын жана спорт залдарынын болушу эле өлкөнү атаандаштыкка жөндөмдүү багытка айландырбайт. Чет элдик командаларды тартуу үчүн ылайыктуу инфраструктура, жашоо шарттарынын туруктуулугу, транспорттук жеткиликтүүлүк, сапаттуу тамак-аш, медициналык тейлөө жана кесиптик деңгээлде машыгуу мүмкүнчүлүгү зарыл.
Эгер мындай модель системалуу өнүксө, кирешени спорттук иш-чаралардын уюштуруучулары гана эмес, мейманканалар, ресторандар, транспорттук компаниялар, спорттук клубдар жана башка кызмат көрсөтүүчүлөр да таба алышат.
Айрым турнирлерди бүтүндөй индустрияга айландыруу үчүн эл аралык уюмду тартуу же белгилүү спортчулар катышкан мелдеш өткөрүү жетишсиз. Рыноктун ар кандай катышуучулары үзгүлтүксүз киреше таба ала турган шарттарды түзүү зарыл.
Акырында, спорт индустриясынын өнүгүшү уюштуруучулардын, клубдардын, бизнестин жана мамлекеттин өз ара аракеттенүүсүнүн сапатына да байланыштуу. Спорттук иш-чараларды колдоо тармактын өнүгүшүнө өбөлгө түзүшү мүмкүн. Бирок анын натыйжалуулугун өткөрүлгөн мелдештердин саны менен гана баалоого болбойт.
“Мурда бюджетте каражат дайыма жетишсиз болчу. Азыр мамлекет курама команданын машыгууларын каржылоого жардам берип, спортчуларды даярдоо үчүн шарттарды түзүп жатат. Бул спорт залдарын ижарага алууга да тиешелүү. Жалпысынан, мамлекет тарабынан каржылык колдоо бар жана бул профессионалдык спортту өнүктүрүүгө мүмкүндүк берет. Бирок кошумча каржылоону талап кылган маселелер дагы эле бар. Мисалы, кээде спортчулар менен машыктыруучулар мелдештерге баруу үчүн жол кирени өз чөнтөгүнөн төлөөгө аргасыз болушат. Эл аралык турнирлерге катышуусун колдоо үчүн бизде көбүрөөк мүмкүнчүлүктөр болсо, жакшы болмок”, — дейт Кыргызстандын ММА ассоциациясынын башкы катчысы Эмиль Токтогонов.
ММА Кыргызстанда бир нече багытта өнүгө алат: профессионалдык спорт, медиа-продукт жана тейлөө индустриясынын бир бөлүгү катары. Бул багыттар бири-бирин толуктап турат. Бирок системалуу иш алып бармайынча, алардын эч бири коммерциялык ийгиликке кепилдик бербейт. Турнирлерди үзгүлтүксүз өткөрүү көрүүчүлөрдүн туруктуу аудиториясын калыптандырууга жана демөөрчүлөрдү тартууга жардам берет. Медиада кеңири чагылдыруу спортчулардын таанымалдыгын жогорулатып, мелдештердин коммерциялык баалуулугун арттырат. Ал эми эл аралык машыгуу жыйындары мейманканаларга, спорттук аянтчаларга жана башка кызматтарга болгон суроо-талапты жаратат.
Ошол эле учурда бул индустрияны кеңейтүү убакытты талап кылат. Турнирлердин санын көбөйтүү менен гана чектелбестен, аларды үзгүлтүксүз өткөрүүнү, каржылык туруктуулукту жана көрүүчүлөр, демөөрчүлөр менен өнөктөштөр тараптан реалдуу суроо-талапты камсыз кылуу маанилүү.
