Жарыяланган
2026-18-08, 13:48Күйүүчү майдын кымбатташы Кыргызстанда айыл чарба продукциясынын өздүк наркына таасирин тийгизе баштады. Дыйкандар талааларды иштетүүгө, үрөн себүүгө, түшүм жыйноого жана аны ташууга кеткен чыгымдардын көбөйгөнүнө туш болууда. Ошол эле учурда рыноктун катышуучулары күзгү түшүм жыйноо башталганга чейин күйүүчү май менен камсыздоодогу абалдын олуттуу жакшырышын азырынча күтүшпөйт.
Кыргызстандын ири май куюучу жайлар тармагы 14-августта АИ-92 үлгүсүндөгү бензиндин баасын дагы 1 сомго көтөрдү. Натыйжада анын литри 86 сом 90 тыйындан 87 сом 90 тыйынга чыкты. Бул акыркы үч жумадагы экинчи кымбаттоо болду. Жалпысынан июль айынын башынан бери бензиндин бул түрү болжол менен 7-8 сомго жогорулады.
Муну менен катар кымбат күйүүчү майдын азык-түлүк рыногуна тийгизген таасири ар кандай болууда. Айрым учурларда кошумча чыгымдар акырындык менен продукциянын баасына кошулса, башка учурларда өндүрүүчүлөр чыгымдарды өз кирешесин азайтуу менен жабууга аргасыз болууда.
Пияз өстүргөн фермер Кадырдын айтымында, күйүүчү майга кеткен чыгымдар продукциянын өздүк наркынын олуттуу бөлүгүн түзөт.
“Эгер пияздын бир килограммы 10 сомдон сатылса, анын 2-3 сому кошумча бензинге кетет. 10 гектар жерге эсептегенде чыгым абдан чоң болот”, — дейт ал.
Ошол эле учурда күйүүчү май өндүрүштүн бардык баскычтарында - жер иштетүүдөн жана эгинге кам көрүүдөн тартып, түшүм жыйноо жана аны жеткирүүгө чейин талап кылынат.
Ошентип, күйүүчү майдын баасынын акыркы жолу 1 сомго көтөрүлүшү пияздын бир килограммынын өздүк наркына бир нече тыйын гана кошушу мүмкүн. Бирок июль айынын башынан бери топтолгон 7-8 сомдук кымбаттоо чыгымдарды бир килограммга эсептегенде болжол менен 16-27 тыйынга көбөйтөт.
Пияздын сатылган баасы 10 сом болгон учурда, бул анын наркынын болжол менен 1,6-2,7 пайызын түзөт. Сатып алуучу үчүн мындай өзгөрүү байкалбашы мүмкүн, бирок өндүрүш көлөмү чоң болгон учурда чарбанын чыгымдарына олуттуу таасир этет.
Ушундай эле абал ун өндүрүшүндө да түзүлүүдө.
“Дан” мамлекеттик ишканасынын директору Болотбек Исмаиловдун айтымында, дизель майынын кымбатташы айыл чарба кызматтарынын баасын болжол менен 23 пайызга жогорулатты.
“Буга чейин бир гектар жерди иштетүү 2 миң сомдун тегерегинде болсо, азыр болжол менен 2,5 миң сомго чыкты. Быйыл дизель майынын кымбатташы үрөн себүүнүн, түшүм жыйноонун жана буудайды элеваторго жеткирүүнүн баасына таасирин тийгизди”, — деди ал «Акчабарга».
Исмаиловдун баамында, буудайдын жалпы өздүк наркы бир килограмм үчүн 15 сомдон 18 сомго чейин, башкача айтканда, 20 пайызга өскөн.
“Бул буудай менен иштөөнүн бардык этаптарына кеткен чыгымдарды эске алгандагы дан эгининин өздүк наркы. Азыр ал болжол менен 18 сомду түзөт. Ошол эле учурда буудайдын өзүнүн баасы анчалык деле байкаларлык өскөн жок”, — деп кошумчалады ал.
«Акчабар» редакциясына эксперт Рустам Балтабаев билдиргендей, дизель майынын кымбатташы айыл чарба продукциясынын өздүк наркына ар түрдүү таасир этет. Бул биринчи кезекте өндүрүштүн толук циклине керектелген күйүүчү майдын көлөмүнө байланыштуу.
Кант кызылчасын өстүрүүгө гектарына болжол менен 190-195 литр күйүүчү май сарпталат. Бул эсепке жерди даярдоо, үрөн себүү, эгинди иштетүү жана ага кам көрүү, түшүм жыйноо, ошондой эле түшүмдү талаадан ташып чыгуу кирет. Буудайга кеткен чыгым кыйла аз - гектарына болжол менен 95-100 литр.
Демек, кант кызылчасы дизель майынын кымбатташына буудайга караганда болжол менен эки эсе сезимтал. Мисалы, күйүүчү майдын бир литри 10 сомго кымбаттаса, кант кызылчасынын бир гектарына кошумча чыгым болжол менен 1 миң 900, 1 миң 950 сомду түзөт. Ал эми буудайда күйүүчү майдын баасы ушундай эле өлчөмдө өссө, кошумча чыгым гектарына 950 сомдон 1 миң сомго чейин болот.
Ошол эле учурда продукциянын бир килограммынын баасына тийгизген акыркы таасир күйүүчү майдын чыгымынан гана эмес, түшүмдүүлүктөн да көз каранды.
Кыргызстан үчүн маселе дүйнөлүк мунай баасына гана байланыштуу эмес. Өлкө бензиндин болжол менен 90 пайызын Орусиядан алат. Андыктан орус рыногундагы үзгүлтүктөр ички рыноктогу күйүүчү майдын көлөмүнө түздөн-түз таасир этет.
Кыргызстандын Нефтетрейдерлер ассоциациясынын президенти Канатбек Эшатов буга чейин Орусиядагы мунайды кайра иштетүүчү заводдордон сунуштар дээрлик жок экенин билдирген. Анын айтымында, учурда күйүүчү-майлоочу материалдар Кыргызстанга Беларусь, Азербайжан, Түркия жана башка өлкөлөрдөн жеткирилүүдө.
Альтернативдүү импорт күйүүчү майдын тартыштыгына жол бербөөгө мүмкүндүк берет. Бирок логистиканын татаалдашы жана сатып алуу шарттарынын өзгөрүшү күйүүчү майдын баасына таасир этүүдө.
“Август-сентябрь айларында абал олуттуу жакшырат деп күтүүгө болбойт. Бирок октябрга карата Орусиянын экспорттоочулары кайра иштетүү кубаттуулуктарын көбөйтүп, рынокту күйүүчү май менен камсыздап, Евразия экономикалык биримдигине жеткирүүлөрдү жандандырууну пландап жатышат”, — деген пикирин Эшатов мамлекеттик радионун эфиринде билдирди.
Эгер бул сценарий ишке ашса, күзүндө Орусиядан келген күйүүчү майдын көлөмүнө байланыштуу басым азайышы мүмкүн. Бирок дүйнөлүк мунай жана мунайзаттар рыногундагы белгисиздик сакталып турат.
14-августта Ирандын айланасындагы чыңалуунун күчөшү жана Ормуз кысыгындагы кеме каттамдарынын үзгүлтүккө учурашы уланып жатканына байланыштуу Brent мунайынын баасы баррелине 88 доллар 50 центке чейин өстү. Кагылышуу башталганга чейин бул кысык аркылуу суткасына болжол менен 20 миллион баррель мунай жана мунайзат ташылчу. Эл аралык энергетика агенттигинин маалыматы боюнча, бул дүйнөлүк деңиз аркылуу ташылган мунайдын болжол менен төрттөн бирине барабар.
Эл аралык энергетика агенттиги август айындагы баяндамасында мунай сунушу боюнча болжолун начарлатты. Үчүнчү чейректеги дүйнөлүк өндүрүштүн көлөмү июль айындагы божомолго салыштырмалуу суткасына 1,7 миллион баррелге азайтылды. Ал эми 2026-жылдын жыйынтыгы боюнча дүйнөлүк мунай сунушу орточо эсеп менен суткасына 4,3 миллион баррелге кыскарат деп күтүлүүдө. Буга жаңы аскердик кагылышуулар, деңиз аркылуу ташуудагы көйгөйлөр жана Перс булуңундагы айрым мунай өндүрүүчү ишканалардын ишинин токтошу себеп катары көрсөтүлдү.
Мындан тышкары, Орусиядагы мунайды кайра иштетүүчү заводдордун ишиндеги үзгүлтүктөр Эл аралык энергетика агенттигин үчүнчү чейректеги дүйнөлүк мунай кайра иштетүү боюнча божомолун суткасына дагы 370 миң баррелге төмөндөтүүгө мажбур кылды. Бул даяр мунайзаттарды импорттоого көз каранды болгон Кыргызстан үчүн өзгөчө маанилүү.
Кыргызстанда күйүүчү май айыл чарба продукциясынын өздүк наркынын маанилүү бөлүктөрүнүн бири болуп саналат. Бул өзгөчө өсүмдүк өстүрүү тармагына тиешелүү экенин Агроөнөр жай комплексин өнүктүрүү ассоциациясынын аткаруучу директору Анвар Меделбек уулу билдирди.
“Бензин менен дизель майынын кымбатташын бир гана тармактын - өсүмдүк өстүрүүнүн же, мисалы, мал чарбачылыгынын көйгөйү катары кароого болбойт. Бул тигил же бул деңгээлде бүтүндөй агроөнөр жай комплексине тиешелүү. Бирок бүгүнкү күндө мен өзгөчө логистиканы белгилегим келет. Кыргызстан айыл чарба продукциясын ички рынок үчүн гана өндүрбөстөн, экспортту да көбөйтүүгө умтулуп жатат. Өндүргөн продукциябыз Казакстанга, Орусияга, Өзбекстанга, Кытайга же башка тышкы рынокторго жөнөтүлгөндө, күйүүчү майдын баасы экспорттун акыркы өздүк наркынын бир бөлүгүнө айланат”, — деди ал «Акчабар» редакциясына берген маегинде.
Ассоциациянын аткаруучу директорунун айтымында, акыркы окуялар дагы бир маанилүү жагдайды көрсөттү - күйүүчү-майлоочу материалдардын үзгүлтүксүз жеткирилишин да баалабай коюуга болбойт.
“Айыл чарба тармагында күйүүчү майдын керектүү учурда болушу көбүнчө анын баасынан кем эмес маанилүү. Эгер чарбада себүү же түшүм жыйноо маалында дизель майы жок болсо, бул иштерди бир нече жумага жылдырып коюу мүмкүн эмес. Агротехникалык иштердин кечигиши түшүмдүүлүктүн төмөндөшүнө жана натыйжада кыйла чоң жоготууларга алып келиши мүмкүн”, — деп баса белгиледи ассоциациянын жетекчиси.
Ошол эле учурда Кыргызстанда климаттык шарттардын аймактарга жараша айырмаланышынан улам түшүм жыйноо иштери ар башка убакта жүргүзүлөт. Мисалы, өлкөнүн түндүгүндө түшүм жыйноо сентябрь айы башталганы турат. Ал эми республиканын түштүгүндө кырдаал башкача - фермерлер бир сезондо үч жолу түшүм жыйнашат, акыркы түшүм октябрь айында алынат. Ушуга байланыштуу түштүк аймактагы дыйкандар түшүм жыйноо башталганга чейин күйүүчү май тартыштыгы жаралбайт жана анын баасы мүмкүн болушунча турукташат деп үмүттөнүшүүдө.
Анвар Меделбек уулунун айтымында, эгер күйүүчү-майлоочу материалдардын баасы өсө берсе, кошумча чыгымдардын бир бөлүгүн өндүрүүчү өзү кирешесинин эсебинен жабууга аргасыз болот.
“Биздин оюбузча, акыркы продукциянын баасын административдик жол менен кармап турууга гана басым жасабоо керек. Натыйжалуу ыкма өндүрүш жана логистика чынжырынын бардык баскычтарындагы чыгымдарды азайтуу”, — деп белгилейт Анвар Меделбек уулу.
Эксперттин пикиринде, кыска мөөнөттүү келечекте дыйкандарды түшүм жыйноо маалында кепилденген көлөмдө күйүүчү-майлоочу материалдар менен камсыз кылып, күйүүчү майдын баасын алдын ала болжолдоого мүмкүн болгон деңгээлге жеткирүү маанилүү. Ошол эле учурда, айыл чарба өндүрүүчүлөрү үчүн эң оор мезгилде жетишсиздиктин алдын алуу үчүн алдын ала резервдерди топтоо зарыл.
