Жарыяланган
2026-18-07, 17:48Бишкектеги жай барган сайын шаар тургундарын чыдамкайлыкка сынап жатат. Аномалдуу ысык, абанын жогорку температурасы жана дем кыстыккан аба - кондиционерди жөн гана ыңгайлуулуктун каражаты эмес, дээрлик зарыл нерсеге айлантты. Батирлерде, кеңселерде, дүкөндөрдө жана мамлекеттик мекемелерде климаттык жабдуулар дээрлик тынымсыз иштеп жатат.
Бирок объекттердин ичиндеги салкындыктын артында дагы бир көйгөй жашырылган - электр энергиясын керектөөнүн өсүшү жана энергетикалык системага түшкөн жүктүн көбөйүшү. Мындан тышкары, туура эмес тандалган жабдуу узак мөөнөттүү келечекте анын ээсине кымбатыраакка түшүп, климатка кошумча терс таасирин тийгизиши мүмкүн.
Бүгүнкү күндө кондиционер сатып алууда керектөөчүлөрдүн көпчүлүгү биринчи кезекте анын баасына көңүл бурушат. Бирок негизги чыгымдар жабдуу орнотулгандан кийин, аны пайдалануу учурунда пайда болот.
Сатып алуучулардын негизги катасы жабдууну анын баштапкы баасына гана карап баалоо. Кадимки кондиционер менен энергияны үнөмдүү пайдаланган кондиционердин сатып алуудагы баа айырмасы бир нече миң сомду түзүшү мүмкүн. Бирок пайдалануу жылдарынын ичинде бул айырма электр энергиясына кеткен чыгымдардын эсебинен толугу менен өзгөрөт.
Мисалы, энергияны үнөмдөө классы А болгон Yasin фирмасынын кондиционерин Бишкектен 45 миң сомго сатып алууга болот. Ал эми энергияны үнөмдөө классы А+++ болгон Hansa фирмасынын кондиционери 55 миң сомдон бир аз жогору баада сатылат. Бул эки кондиционердин баа айырмасы болжол менен 10 миң сомду түзөт.
Бирок энергияны үнөмдөө классы А+++ болгон модель өндүрүмдүүлүгү бирдей болгон шартта А классындагы кондиционерге салыштырмалуу электр энергиясын болжол менен 30-50% аз керектейт. Эгер кондиционер үзгүлтүксүз колдонулса (мисалы, жайында күнүнө 6-8 сааттан иштетилип, мезгил алмашкан учурларда кошумча жылытуу үчүн да пайдаланылса), электр энергиясына кеткен чыгымдан жылына бир нече миң сом үнөмдөөгө болот.
Мындай учурда Hansa моделинин жогорку баасы болжол менен 4-7 жылдын ичинде өзүн актайт. Андан кийин ээси электр энергиясына төлөнүүчү эсептерден таза үнөм ала баштайт.
Ошондой эле кадимки кондиционер тынымсыз күйүп-өчүү принциби менен иштейт. Бөлмөдөгү температура жогорулаганда компрессор кайрадан толук кубаттуулукта иштей баштайт. Мындай тез-тез күйүп-өчүүлөр электр энергиясынын көбүрөөк сарпталышына алып келет.
Инвертордук моделдер башкача иштейт - алар кубаттуулукту акырындык менен жөнгө салып, тынымсыз күйгүзүп-өчүрбөстөн белгиленген температураны кармап турат. Мунун эсебинен электр энергиясы аз керектелип, электр тармагына түшкөн жүк да азаят. Башкача айтканда, башында кымбатыраак көрүнгөн жабдуу акырында кыйла пайдалуу болуп чыгышы мүмкүн.
Температуранын өсүшү электр энергиясын керектөөгө түздөн-түз таасир этет. Он миңдеген тургундар кондиционерлерди бир убакта күйгүзгөндө, өлкөнүн энергетикалык системасына түшкөн жүк көбөйөт.
Жакында Бишкекке жана Кыргызстандын бир катар башка аймактарына таасир эткен ири масштабдагы электр энергиясынын өчүшү энергетикалык системанын туруктуулук маселесине кайрадан көңүл бурдурду. Мындай авариялардын себептери ар кандай болушу мүмкүн жана алар расмий баалоону талап кылат. Бирок мындай окуялар, өзгөчө аба ырайы кескин ысып, электр энергиясын керектөө эң жогорку чекке жеткен мезгилдерде, тармакка ашыкча жүктү азайтуунун канчалык маанилүү экенин көрсөтүп турат. Энергияны көбүрөөк үнөмдөгөн жабдууларды колдонуу мындай жүктү азайтууга көмөктөшүүчү факторлордун бири болушу мүмкүн.
Кыргызстан үчүн бул маселе өзгөчө актуалдуу. Республика көмүр кычкыл газынын дүйнөлүк чыгындыларына салымы аз болгон өлкөлөрдүн катарына киргенине карабастан, климаттын өзгөрүшүнүн кесепеттери өлкөнүн экономикасына олуттуу таасир этиши мүмкүн.
Температуранын жогорулашы, жаан-чачындын режиминин өзгөрүшү жана суу ресурстарынын кыскарышы энергетика, айыл чарбасы жана башка тармактар үчүн тобокелдиктерди жаратууда.
Эксперттер белгилегендей, Кыргызстан дүйнөлүк CO₂ чыгындыларынын 1%дан азын өндүрөт, бирок дал ушундай өлкөлөр климаттын глобалдык өзгөрүшүнүн кесепеттерин башкаларга караганда көбүрөөк сезиши мүмкүн.
Кондиционер тандоодо энергияны үнөмдөө классына гана мисалы, A, A+ же A++ белгилерине эмес, ошондой эле жабдуунун ичинде кайсы зат колдонулганына да көңүл буруу маанилүү.
Бир караганда бул техникалык гана майда-чүйдө нерседей сезилет, бирок дал ушундай чечимдер өлкө масштабында жалпы энергия керектөө деңгээлине жана айлана-чөйрөгө тийгизген жүккө таасир этет.
Натыйжалуу жабдууларды тандоо маселеси карапайым сатып алуучуларга тиешелүү эмес. Климаттык техниканын чоң көлөмүн мамлекеттик мекемелер - мектептер, ооруканалар, административдик имараттар да сатып алышат.
Эксперттердин пикири боюнча, мамлекеттик сатып алуулар бара-бара эң төмөнкү баа принцибинен баш тартышы керек.
Бүгүнкү күндө жабдууну анын баасына гана карап тандоо келечекте чоң чыгымдарга алып келиши мүмкүн. Мамлекет арзан кондиционер сатып алат, бирок кийин жыл сайын электр энергиясын көбүрөөк керектөөгө, тейлөөгө жана оңдоого көбүрөөк каражат төлөйт.
Адистер жабдууну тандоодо "жашыл сатып алуулар" принцибин киргизүүнү сунушташат. Анда баасы гана эмес, жабдуунун толук пайдалануу мөөнөтү да эске алынат.
Мындай ыкма төмөнкү көрсөткүчтөрдү баалоону камтыйт:
энергияны үнөмдөөчүлүгү;
экологиялык мүнөздөмөлөрү;
колдонулган муздаткыч заттар;
тейлөөгө кеткен чыгымдар;
келечектеги энергия керектөө көлөмү.
Сатып алуу учурунда кымбатыраак болгон кондиционер электр энергиясын үнөмдөөнүн эсебинен өзүн тезирээк актай алат. Мындай жабдууларды кеңири колдонуу өлкөнүн энергетикалык системасына түшкөн жүктү азайтууга жардам берет.
Мындай ыкма өнүккөн өлкөлөрдө көптөн бери колдонулуп келет. Мисалы, Японияда энергияны үнөмдөө күнүмдүк маданияттын бир бөлүгүнө айланган: ишканалар жана дүкөндөр энергияны керексиз сарптабоого аракет кылышат, температуралык режимди жөнгө салышат жана чыгымдарды азайтууга мүмкүндүк берген технологияларды колдонушат.
Кыргызстан үчүн мындай тажрыйбаларга өтүү барган сайын актуалдуу болууда.
Бүгүнкү күндө кондиционер - бул жөн гана ысыктан коргонууга жардам берген тиричилик техникасы эмес. Ал энергетика, экономика жана экология менен байланышкан чоң системанын бир бөлүгү болуп калды.
Температуранын жогорулап жаткан шартында жабдууну тандоо ар бир сатып алуучунун жеке чечими гана эмес, өлкөнүн келечектеги энергия керектөөсүнө таасир этүүчү фактор болуп саналат.
