Жарыяланган
2026-21-10, 15:57Дээрлик 60 млрд сом салык, жергиликтүү инфраструктураны өнүктүрүүгө 3,5 млрд сомдон ашык каражат жана Талас облусунун тургундары үчүн жүздөгөн жумуш орундары. Мунун баары — Кыргызстандагы ири алтын кен ишканаларынын биринин ишмердүүлүгүнүн көрсөткүчтөрү. «Жерүй» өлкөнүн экономикасына кандай таасир этет жана анын ишмердүүлүгүнөн аймак кандай пайда көрөт?
2026-жылдын тогуз айында «Жерүй» кенин иштеткен «Альянс Алтын» компаниясы Кыргызстандын бюджетине 19,5 млрд сом которду. Бул — компания 2015-жылдан бери төлөгөн салыктардын жана милдеттүү төлөмдөрдүн жалпы көлөмүнүн дээрлик үчтөн бир бөлүгү. Ушул мезгил аралыгында алардын жалпы суммасы 59,42 млрд сомго жетти.
Бул каражаттын негизги бөлүгү өндүрүш ишке киргенден кийин түшкөн. «Жерүй» кенинен алгачкы алтын куймасы 2021-жылы алынган. Ошондон бери алтынды сатуудан түшкөн каражатка байланыштуу салыктык төлөмдөрдүн көлөмү 42,83 млрд сомду түздү. Анын ичинен 13,16 млрд сому 2026-жылдын тогуз айында гана төлөнгөн.
Компаниянын экономикага кошкон салымынын дагы бир маанилүү багыты — Талас облусун өнүктүрүүгө түздөн-түз багытталган каражаттар. 2021-жылдын апрелинен бери компания түшкөн кирешенин 2%ын «Жергиликтүү маанидеги инфраструктураны өнүктүрүүгө жана камсыздоого» бөлүп келет. Беш жарым жыл ичинде бул каражаттын жалпы суммасы 3,51 млрд сомго жетти. Анын дээрлик 1 млрд сому, тактап айтканда, 954,5 млн сом, 2026-жылдын январь–сентябрь айларында которулган.
Бул каражат аймакта калып, үч өнүктүрүү фондунун ортосунда бөлүштүрүлөт. Анын эң чоң үлүшүн — 50%ын — Талас облусун өнүктүрүү фонду алат. Каражат бөлүштүрүү механизми иштей баштагандан бери фондго 1,76 млрд сом түшкөн. Дагы 30%, же 1,05 млрд сом, Талас районун өнүктүрүү фондуна багытталган. Калган 20%ын — 702,7 млн сомду — Шумкар-Уяны өнүктүрүү фонду алган.
Натыйжада облустун, райондун жана айыл аймагынын өзүнчө каржылоо булагы бар. Ага түшкөн каражаттын көлөмү ишкананын кирешесинен түздөн-түз көз каранды.
Бул аймак үчүн өзгөчө маанилүү. Алтын казып алуудан түшкөн каражат өлкөнүн жалпы бюджетине которулган салыктар менен гана чектелбейт. Кирешенин бир бөлүгү кен иштеп жаткан аймакка кайра бөлүнүп, жергиликтүү көйгөйлөрдү чечүүгө жумшалышы мүмкүн.
Ири ишкананын аймактын жашоосуна тийгизген таасири бюджетке түшкөн каражат менен эле өлчөнбөйт. Дагы бир маанилүү көрсөткүч бар — жумуш орундары.
2026-жылдын сентябрь айындагы маалымат боюнча, «Жерүй» кенинде 973 адам эмгектенет. Алардын 679у — Талас облусунун тургундары. Башкача айтканда, ишкананын ар бир он кызматкеринин жетөө — таластыктар.
Шумкар-Уя айыл аймагынын тургундарынын үлүшү өзгөчө байкалат. Кенде бул айыл аймагынан 290 адам иштейт. Бул Талас облусунан келген кызматкерлердин жалпы санынын дээрлик 43%ын түзөт.
Жүздөгөн үй-бүлө үчүн «Жерүйдөгү» жумуш — облустан сыртка чыгып, жумуш издеп кетпестен киреше табуу мүмкүнчүлүгү. Ал эми жергиликтүү экономика үчүн бул — кызматкерлердин дүкөндөргө, кызмат көрсөтүүлөргө жана күнүмдүк керектөөлөрүнө жумшаган каражаты.
Алтын кенин иштетүү өндүрүшкө инвестиция салууну гана эмес, айлана-чөйрөнүн абалына туруктуу көңүл бурууну да талап кылат.
Долбоор башталгандан бери «Альянс Алтын» компаниясынын үч багыт боюнча экологиялык төлөмдөрү 679,9 млн сомду түздү.
Жерлерди өндүрүштүк пайдалануу аяктагандан кийин аларды калыбына келтирүү иштерине жумшала турган рекультивациялык фондго дээрлик 101 млн сом которулган. Мындан тышкары, жер үстүндөгү сууларды пайдалангандыгы үчүн төлөмдөр 191,4 млн сомду, ал эми экологиялык эмиссиялар үчүн төлөмдөр 387,8 млн сомду түзгөн.
2026-жылдын алгачкы тогуз айында ушул багыттар боюнча болжол менен 165 млн сом которулган.
Милдеттүү төлөмдөрдөн тышкары, ишканада экологиялык мониторинг да жүргүзүлөт. Адистер суу объектилеринин абалын көзөмөлдөп, калдыктар сакталуучу жайдын аймагындагы байкоочу скважиналарды, тазалоочу курулмалардын ишин жана жер үстүндөгү агын сууларды буруу системаларын текшерип турушат.
Ошондой эле кен комплексинин аймагында жаныбарлар дүйнөсүн коргоо жана мыйзамсыз аң уулоочулукка каршы жол бербөө боюнча иш-чаралар өткөрүлөт.
Компаниянын маалыматына караганда, бул иштер үзгүлтүксүз жүргүзүлүп турат. Ошол эле учурда аймактын экологиялык абалы тууралуу объективдүү маалыматты мониторингдин жана текшерүүлөрдүн, анын ичинде көз карандысыз текшерүүлөрдүн жыйынтыктары гана бере алат.
Демек, «Альянс Алтын» компаниясынын салымы алтын казып алуу менен гана чектелбейт. Бул — өлкөнүн бюджетине жана Талас облусун өнүктүрүүгө багытталган миллиарддаган сом, жүздөгөн жумуш орундары жана экологиялык милдеттенмелерди аткарууга жумшалган каражат. Мунун баары аймактын жана бүтүндөй өлкөнүн экономикасына түздөн-түз таасирин тийгизет.
