Жайыт начарласа, эт менен сүт кымбаттайбы?

Малчы үчүн жайыт бул жөн гана мал жайылган жер эмес. Ал малга тоют, үй-бүлөнүн кирешеси жана чарбаны жылдан-жылга улантуунун мүмкүнчүлүгү. Мал жайытка качан чыгарылат, качан башка жерге которулат, кайсы аймак эс алууга калтырылат жана суу кайдан табылат - мунун баары жайыттын абалына эле эмес, чарбанын өндүрүмдүүлүгүнө да таасир этет.

Кыргызстанда бул система барган сайын чоң басымга туш болууда. Климаттын өзгөрүшү, кургакчылык, малдын санынын көбөйүшү жана айылдарга жакын жайыттардын ашыкча пайдаланылышы жердин түшүмдүүлүгүн акырындап төмөндөтүүдө.

Бул көйгөй экологиялык гана эмес, экономикалык мааниге да ээ. Жайыттан алынган тоют азайган сайын, фермер аны сатып алууга көбүрөөк каражат жумшайт. Мал кармоонун чыгымы өсүп, анын артынан эт жана сүт өндүрүүнүн өздүк наркы да жогорулайт.

Жайыттын түшүмдүүлүгү төмөндөөдө

Суу ресурстары, айыл чарба жана кайра иштетүү өнөр жайы министрлигинин Мал чарбачылыгы жана ветеринария башкармалыгынын башчысы Мыктыбек Каландаровдун айтымында, 2023-жылы деградацияга учураган жерлердин аянты болжол менен 139 миң гектар деп бааланган. Бирок министрликтин өзүндө бул көрсөткүч тактоону талап кыларын белгилешет. Учурда кайрадан мониторинг жүргүзүлүп жатат. Анткени мурда деградацияга учураган деп эсептелген айрым жерлер бул макамга туура келбеши мүмкүн.

Жайыттардын деградациясы ар кандай көрүнүштө болот. Айрым аймактарда чөп азайса, башкаларында карагана, бадал, тикенек жана отоо чөптөр көбөйөт. Мал бир эле жерде кышында, жазында жана жайында тынымсыз жайылган аймактарда да көйгөй жаралууда.

Өсүмдүктөр кайра калыбына келүүгө жетишпей, топурак акырындап түшүмдүүлүгүн жоготот. Натыйжада малчы кошумча тоют издөөгө аргасыз болот. Ошентип, экологиялык көйгөй экономикалык маселеге айланат.

Кыргызстандагы мал чарбачылыгы көбүнчө табигый жайыттарга көз каранды. Жерден алынган тоют азайса, анын ордун сатып алынган тоют менен толтурууга туура келет. Ведомствонун маалыматына караганда, быйыл тоюттун баасы орточо 250-300 сомду түзүп, айрым учурларда 450-500 сомго чейин жеткен. Аба ырайынын шарттары жакшы болгондуктан, быйыл олуттуу тоют тартыштыгы байкалган эмес. Бирок кырдаал дагы эле климатка көз каранды бойдон калууда.

Фермер үчүн бул жөнөкөй экономикалык чынжырды билдирет: табигый тоют азайса, малды багууга кеткен чыгым көбөйөт.

Мында бир эле уй же кой көбүрөөк ресурс талап кылганы менен сөзсүз түрдө көбүрөөк продукция бере бербейт.

Учурда тармактагы негизги көйгөйлөрдүн бири малдын өндүрүмдүүлүгү. Ведомствонун маалыматына караганда, жайытта багылган малдан алынган эт жана сүт азыркы керектөөнү толук камсыздай албайт. Салыштыруу үчүн асыл тукум чарбаларындагы көрсөткүч келтирилет. Ал жакта айрым уйлардан жылына 6-7 миң литрге чейин сүт алынат.

Демек, маселе малдын санында гана эмес. Малдын сапаты, тоюттун жеткиликтүүлүгү жана ар бир малдын өндүрүмдүүлүгү да маанилүү.

Кыргызстанда салттуу жайыт мал чарбачылыгы тарыхый жактан малды мезгилге жараша бир жайыттан экинчисине которууга негизделген. Мындай система жерге түшкөн жүктү бөлүштүрүп, жыл ичинде ар кандай аймактарды пайдаланууга мүмкүнчүлүк берген.

Бирок калктуу конуштарга жакын жайыттар өтө көп пайдаланылганда, бул тең салмак бузулат.

Ошондуктан жайыттарды сактоо жерди калыбына келтирүү менен эле чектелбейт. Мал чарбачылыгын туура уюштуруу да маанилүү.

Малды кайсы жерде жана качан жаюу керектигин билүү, жайытка эс алуу берүү, сезондук жайыттарды туура пайдалануу жана малды суу менен камсыз кылуу - мунун баары экономикалык ресурс болуп саналат.

Ошол эле учурда салттуу билимди заманбап ыкмалар менен айкалыштыруу зарыл. Ага жердин абалын көзөмөлдөө, жайытка түшкөн жүктү пландаштыруу, тоют базасын өнүктүрүү жана малдын асыл тукум сапатын жакшыртуу кирет.

Бул системада жайыт жөн гана жаратылыш ресурсу же өндүрүш базасы эмес. Жайытта мал баккан адамдар үчүн ал чарбанын, жашоо образынын жана муундан муунга өтүп келе жаткан билимдин бир бөлүгү. Бул билимди сактоо жердин өзүн калыбына келтирүү сыяктуу эле маанилүү.

Климаттын өзгөрүшү шартында жайыт мал чарбачылыгынын келечеги салттуу тажрыйбаны ресурстарды башкаруунун заманбап ыкмалары менен айкалыштыра билүүгө байланыштуу. Ар бир гектар канчалык натыйжалуу пайдаланылса, өндүрүштү көбөйтүү үчүн жерге жана малдын санына болгон жүктү ошончолук азайтууга болот.

Бир караганда, чечим жөнөкөйдөй сезилиши мүмкүн: эгер өлкөгө көбүрөөк эт жана сүт керек болсо, малдын санын көбөйтүү зарыл.

Бирок жайытка негизделген мал чарбачылыгында мындай ыкма белгилүү бир чекке чейин гана натыйжалуу болушу мүмкүн.

Бир аймакта малдын саны канчалык көп болсо, чөпкө болгон жүк ошончолук көбөйөт. Ашыкча мал жайылганда өсүмдүктөр кайра калыбына келүүгө жетишпей, тоют базасы азаят.

Министрликте жайыттардын деградациясын малдын көптүгү жана жайыттарга түшкөн ашыкча жүк менен түз байланыштырышат. Ошондуктан 2027-жылдан тартып малды короодо багууга көбүрөөк басым жасоо сунушталууда.

Бул жайытта мал багуудан толугу менен баш тартуу дегенди билдирбейт. Негизги максат малдын өндүрүмдүүлүгүн жогорулатып, жерге түшкөн жүктү азайта турган тең салмакты табуу.

Малды короодо бакканда фермер анын рационун көзөмөлдөп, силос жана башка тоюттарды колдонуп, эмдөө жүргүзүп, жасалма уруктандыруу аркылуу малдын асыл тукум сапатын жакшыртууга көбүрөөк мүмкүнчүлүк алат.

Мындай ыкманын экономикалык маңызы "малдын саны көп болсо, продукция да көп болот" деген моделден "өндүрүмдүү мал - жерге азыраак жүк түшүрүп, көбүрөөк продукция берет" деген моделге өтүү.

Асыл тукум мал чарбаларына өзгөчө көңүл бурулууда. Учурда Кыргызстанда 232 асыл тукум чарба бар. Сунушталган породалардын арасында абердин-ангус, швиц жана симментал породалары бар. Мында жергиликтүү климатка жана жаратылыш шарттарына ыңгайлашкан породаларды тандоо маанилүү.

Бул азык-түлүк коопсуздугу үчүн чоң мааниге ээ. Эгер бир малдын өндүрүмдүүлүгүн жогорулатса, өлкөгө малдын санын ошончолук көбөйтүүнүн зарылдыгы азаят.

Демек, продукцияны көбөйтүү менен бирге мал чарбачылыгы көз каранды болгон негизги ресурсту - жайыттарды сактап калууга да мүмкүнчүлүк түзүлөт.

Мамлекетте жайыттарды калыбына келтирүүнүн бир нече жолу бар. Алардын бири чөп үрөнүн себүү. Бир гектар жерди жакшыртуу үчүн 6-10 килограмм жайыт өсүмдүктөрүнүн үрөнүн пайдалануу пландалууда. Ведомство 186 тонна үрөн сатып алган.

Бул көлөмдү көрсөтүлгөн норма боюнча эсептегенде, үрөн себүү нормасына жараша теориялык жактан 18,6 миңден 31 миң гектарга чейинки жерге жетет.

Андан кийин өсүмдүктөр тамырлап, үрөн берип жетишүүсү үчүн жерди эки жылдай мал жаюудан коргоо зарыл. Бул үчүн зым тосмолор же электр тосмолор колдонулушу мүмкүн. 2024-жылы мындай ыкма миң гектарга чейинки аянтта колдонулуп, жакшы жыйынтык берген.

Дагы бир ыкма жайыттарга эс алдыруу. Жыл сайын болжол менен 400 миң гектар жайыт пайдаланылбай, чөптүн калыбына келип, үрөн корун түзүшүнө шарт түзүлөт.

Бирок мунун да экономикалык чыгымы бар. Жер калыбына келип жаткан учурда малды башка жайыттарга чыгарууга же башка булактардан тоют менен камсыздоого туура келет.

Дагы бир ыкма органикалык жер семирткичтерди колдонуу. Өткөн жылы Талас облусунун Шумкар уя айыл өкмөтүндө бир гектар жерди жер семирткич менен иштетүүнүн баасы болжол менен 400 сом деп эсептелген. Аны чачуу үчүн дрондорду колдонуу сунушталган.

Демек, жайытты калыбына келтирүүнүн чыныгы чыгымы үрөн же жер семирткичтин баасы менен эле чектелбейт. Ага тосмо орнотуу, жерди кайтаруу, жайытты убактылуу пайдаланбоо жана малга кошумча тоют сатып алуу сыяктуу чыгымдар да кирет.

Бул көйгөйдү чечүү үчүн туруктуу каражат талап кылынат. Ведомствонун маалыматына караганда, жайыттарды жакшыртууга жыл сайын бюджеттен болжол менен 50 миллион сом бөлүнөт.

Бирок суроо туулат: эгер жайыттардын деградациясына алып келген жүк ошол бойдон сакталып жатса, бул каражат жетиштүүбү?

Мамлекет бир аймакты калыбына келтирип жатканда, башка жерде мал ашыкча жайыла берсе, анын кесепеттерин жоюуга каражатты кайра-кайра жумшоого туура келет.

Ошондуктан жайыттарды туура башкаруу аларды калыбына келтирүүнү каржылоо сыяктуу эле маанилүү.

Кыргызстанда жайыттарды пайдалануу боюнча бир жылдык жана беш жылдык башкаруу пландары иштелип чыгууда. Аларда жерлерге эс алдыруу, үрөн себүү, жолдорду жана көпүрөлөрдү оңдоо, мал сугаруучу жайларды түзүү сыяктуу иштер каралган.

Ошондой эле малдын ар бир башына жайытты пайдалануу үчүн төлөм белгиленет. Чогулган каражат тиешелүү аймактарды жакшыртууга жумшалышы керек.

Бул жайыттарды башка өндүрүш ресурстары сыяктуу эле туура жана сарамжалдуу башкаруу зарылдыгын көрсөтөт.

Жайыттарды дагы аялуу кылган факторлордун бири климаттын өзгөрүшү.

Ведомствонун маалыматына караганда, Кыргызстандагы деградацияга учураган аймактардын бир бөлүгү климаттын өзгөрүшү менен байланыштуу. Бул өзгөчө Баткен, Жалал-Абад жана Ош облустарына тиешелүү. Мындан тышкары, жайыттарга жакын аймактарда малдын көбөйүшү жана жерлердин максатсыз пайдаланылышы да кошумча фактор болууда.

Температуранын жогорулашы жана кургакчылык тоюттун көлөмү жыл сайын кескин өзгөрүп турушуна алып келиши мүмкүн.

Быйылкы сезон бул көз карандылыктын тескери жагын көрсөттү. Жаан-чачындын көп болушунун эсебинен көпчүлүк жайыттардын абалы жакшы деп бааланып, олуттуу тоют тартыштыгы байкалган жок.

Бирок жаан-чачындуу жыл кийинки сезондо да ушундай болот деген кепилдик бербейт.

Малчы үчүн бул өзгөрүп жаткан шарттарга даяр болуу зарылдыгын билдирет. Башкача айтканда, тоюттун корун түзүп, жайыттарга түшкөн жүктү бөлүштүрүп, малды бир гана тоют булагына көз каранды кылбоо маанилүү.

Жерден эттин баасына чейин

Жайыттын абалы менен эттин же сүттүн баасынын ортосунда түздөн-түз байланыш жок. Башкача айтканда, "бир гектар жайыт деградацияга учураса, продукциянын баасы мынча сомго кымбаттайт" деген жөнөкөй формула менен эсептөө мүмкүн эмес.

Акыркы баага тоюттун, ветеринардык кызматтын, күйүүчү майдын, ташуунун, малдын баасы, эмгек чыгымдары жана соода үстөгү сыяктуу факторлор таасир этет.

Ошол эле учурда жайыт өндүрүш чынжырынын бир бөлүгү болуп саналат.

Табигый тоют базасы азайса, фермер көбүрөөк тоют сатып алууга аргасыз болот. Эгер ошол эле учурда тоюттун баасы өссө, малды багуунун чыгымы дагы көбөйөт.

Ал эми малдын өндүрүмдүүлүгү төмөн бойдон калса, кошумча чыгымдар өндүрүлгөн эттин же сүттүн салыштырмалуу аз көлөмүнө бөлүштүрүлөт.

Ошондуктан жайыттардын деградациясын мал чарба продукциясынын өздүк наркынын өсүшүнө алып келген жашыруун фактор катары кароого болот.

Негизги маселе деградацияга учураган жерлерди кантип калыбына келтирүүдө гана эмес, алардын кайрадан өндүрүмдүүлүгүн жоготуп алышына жол бербөө да маанилүү.

Бул үчүн бюджеттен каражат бөлүү менен гана чектелбестен, мал чарбачылыгына болгон мамилени да өзгөртүү зарыл.

Жайыттарга эс алдыруу, жүктү туура бөлүштүрүү, тоют өсүмдүктөрүн көбөйтүү, малдын асыл тукум сапатын жакшыртуу жана өндүрүмдүүлүгүн жогорулатуу эки маселени бир убакта чечүүгө мүмкүндүк берет: жерди сактоо жана продукцияны көбөйтүү. Бул жерде жайытта мал баккан адамдардын ролу өзгөчө маанилүү.

Малды качан башка жайытка которуу керектиги, мезгилди кантип эске алуу, сууну кайдан табуу жана жерге ашыкча жүк түшүрбөө сыяктуу билимдер муундан муунга өтүп келген. Бүгүн климаттын өзгөрүшү жана жайыттарга болгон жүктүн өсүшү шартында бул тажрыйбанын мааниси дагы артып жатат.

Жайыт мал чарбасынын келечеги топтолгон тажрыйбаны заманбап технологиялар жана ресурстарды так башкаруу ыкмалары менен айкалыштырууга негизделет.

Жайыт -  түгөнгүс жана бекер ресурс эмес. Ал айылдагы үй-бүлөлөрдүн кирешеси, тоюттун баасы, эт менен сүт өндүрүүнүн көлөмү жана өлкөнүн азык-түлүк коопсуздугу көз каранды болгон өндүрүштүк база.

Ошондуктан жайытты сактоо бир гана тоют базасын сактоо эмес, айылдагы үй-бүлөлөргө өз ишин улантууга мүмкүнчүлүк берүү. Жайыттарды туруктуу башкарууга салынган инвестиция жерге, адамдарга жана өлкөнүн азык-түлүк коопсуздугуна салынган инвестиция болуп саналат.

Ал эми малдын өндүрүмдүүлүгүн жогорулатуу жерге түшкөн жүктү чексиз көбөйтпөстөн, көбүрөөк продукция өндүрүүгө мүмкүнчүлүк берет.

Кыргызстан үчүн негизги милдет да ушунда: жайытта мал баккан адамдардын билимин жана жашоо образын сактоо, аны жаңы климаттык шарттарга ылайыкташтыруу жана жайыттын бүгүн гана эмес, кийинки муун үчүн да жашоо булагы болуп калышын камсыз кылуу.

Баарынан кабардар болуп туруңуз! Биздин Telegram каналга жазылыңыз.