Жарыяланган
2026-05-02, 11:19Акыркы жылдары эл аралык санкциялар жана экспорттук көзөмөлдүн катаалдашы кыргыз бизнесинин күнүмдүк ишин түп-тамырынан бери өзгөрттү. Мурун ар кайсы өлкөлөрдөгү өнөктөштөр менен эркин иштеп келген компаниялар бүгүн товарлардын гана эмес, которулган ар бир сомдун же доллардын да келип чыгышын далилдөөгө аргасыз.
Санкциялык комплаенс формалдуу талаптан банктык эсептешүүлөргө, кредиттерге жана эл аралык рынокторго жетүүнүн негизги факторуна айланды. Көптөгөн ишкерлер үчүн бул жаңы чындык болуп калды.
Банктар жаңы эрежелердин негизги аткаруучулары болуп калышты. Негизги текшерүүлөр дал ушул каржы сектору аркылуу жүргүзүлөт: кардарларды терең текшерүү (due diligence), жеткирүү чынжырларын талдоо, келишимдердин түзүмүн жана каражаттын акыркы алуучуларын изилдөө.
Бүгүнкү күндө банктар кеңейтилген документтер топтомун, келишимдерди, эсеп-фактураларды, жүк ташуу накладнойлорун, келип чыгышы тууралуу сертификаттарды жана ар бир ири которууга байланыштуу кеңири түшүндүрмөлөрдү талап кылышууда. Натыйжада бизнес өзүнүн ак ниеттүүлүгүн дайыма тастыктап турууга мажбур абалга туш болду.
Комплаенс эми юристтердин гана милдети болбой калды. Ал бухгалтерияга, логистикага, сатууга жана сатып алууларга да таасирин тийгизди. Документтердеги ката же так эмес формулировка төлөмдүн тоңдурулушуна же тейлөөдөн баш тартууга алып келиши мүмкүн.
Соода тармагындагы өзгөрүүлөр жеткирүү чынжырын катуу көзөмөлдөөгө жана келишимдерди расмий түрдө түзүүгө алып келди. Компаниялар товарлардын келип чыгышын жана алардын кыймыл маршруттарын тастыктаган далилдерди алдын ала чогултууга аргасыз болууда.
Жеткирүүчүлөр ассоциациясынын башчысы Гүлнара Ускенбаева белгилегендей, бул жерде жаңы бизнес-процесстердин пайда болушуна караганда, кагаз иштеринин жүгүн күчөтүү жөнүндө көбүрөөк сөз болуп жатат.
“Келишимдерди, төлөмдөрдү жана продукциянын сапатын көзөмөлдөө мурда, айрыкча тамак-аш тармагында болгон. Бүгүнкү күндө жөн гана учурдагы тажрыйбаларды документтештирүүгө көбүрөөк көңүл бурулуп жатат”, - дейт Ускенбаева.
Санкциялык басым ириде логистика тармагында сезилди. Жеткирүү мөөнөттөрү узарып, чыгымдар көбөйдү, айдоочулар үчүн виза талаптары катаалдашты, ал эми коштоочу документтердин саны кыйла артты.
AVTO Caravan Logistics компаниясынын директору Мээрим Усубалиеванын айтымында, кошумча текшерүүлөр күнүмдүк иштин ажырагыс бөлүгүнө айланды.
“Жүктөрдү көбүрөөк текшеришет, документтер көбөйдү, чыгымдар өсүп жатат. Аларды эч ким компенсациялабайт, баары автоматтык түрдө тарифтерге кошулат”, - деп белгиледи Мээрим Усубалиева.
Өзүнчө маселе катары эл аралык төлөмдөр чыкты. Доллар, евро жана башка валюталардагы которуулар барган сайын кечигип өтүүдө. Банктар кошумча түшүндүрмөлөрдү талап кылып, каражаттардын келип чыгышын текшерип, айрым учурларда операцияларды белгисиз мөөнөткө чейин токтотуп коюшат.
“Кээде акча жөн туруп калып жатат. Бул кассалык ажырымдарды жаратып, чыгымдарды көбөйтөт”, — деп сөздү улантты Усубалиева.
Тобокелдиктерди азайтуу үчүн компаниялар эсептешүүлөрдү бир нече банкка бөлүштүрүп жатышат. Бир банк рубль менен жүргүзүлгөн операциялар үчүн, экинчиси Европа үчүн, үчүнчүсү АКШ үчүн колдонулат.
“Бизнес үч-төрт банктын эсебин кармоого мажбур болууда. Бул тынымсыз которууларды, валютаны конвертациялоону жана убакыт жоготууну талап кылат. Мурун жөнөкөй болгон операциялар азыр бир нече күнгө созулуп жатат”, — дейт Жеткирүүчүлөр ассоциациясынын башчысы.
Санкциялык комплаенстеги негизги көйгөй акча агымдарын “орусиялык келип чыгыштан тазалоо” талабында көрүнүүдө. Компаниялар батыштагы өнөктөштөргө жөнөтүлгөн каражаттар Россия менен байланыштуу эместигин далилдөөгө мажбур.
Иш жүзүндө бул дээрлик чечилгис маселе болуп калууда.
“Чыныгы турмушта бул көп учурда абсурддай көрүнөт: жеткирүүчү бир эле учурда орус уну менен, шарттуу түрдө, америкалык шоколадды сатат, миңдеген соода түйүндөрүнөн киреше алат да, андан кийин банкка ошол жалпы агымдагы кайсы сомдор же долларлар “орусиялык”, ал эми кайсылары “орусиялык эмес” экенин түшүндүрүүгө аргасыз болот”, — деп баяндайт Гүлнара Ускенбаева.
Чынында, бизнеске реалдуу соодада бирдиктүү каржылык агым катары көптөн бери эле жашап келген жалпы жүгүртүүнү жасалма түрдө бөлүп көрсөтүү сунушталууда. Ар түрдүү товарлардан түшкөн акчалар кассаларда, эсептерде жана эсептешүүлөрдө аралашып кетет, аларды «келип чыгышына» жараша артка кайрылып бөлүү формалдуу схемаларсыз жана кошумча отчеттуулуксуз мүмкүн эмес.
Бардык кыйынчылыктарга карабастан, рынок комплаенстин катаалдашы ачыктыкты, тартипти жана башкаруунун сапатын жогорулатарын моюнга алууда. Компаниялар көбүрөөк структуралашып, репутациялык жана операциялык тобокелдиктерин азайтышат.
Алдын ала эсепке алуу, аналитика жана жеткирүүлөрдү көзөмөлдөөгө инвестиция салган ишканалар жаңы шарттарга тезирээк ыңгайлашууда.
Санкциялык комплаенс бизнес-норманын бөлүгү болуп, төлөмдөрдүн тоңдурулушу, тейлөөдөн баш тартуу жана репутациялык жоготуулардан коргоочу өзгөчө камсыздандыруу сыяктуу кызмат кылууда. Компаниялар акырында банктын сурамдарына реакциядан системалуу даярдыкка өтүүдө, тактап айтканда, өнөктөштөрдү алдын ала текшерүү, документтерди стандартташтыруу жана ички регламенттерди ишке киргизүүдө.
Бирок глобалдык эрежелер аймактык өзгөчөлүктөрдү жана Борбор Азиянын экономикасынын структурасын эске албай, өтө механикалык киргизилип жаткандай элес калтырат. Мисалы, Кыргызстан - негизинен кичи жана орто бизнес өнүккөн рынок. Алардын көпчүлүгүнүн өзүнчө комплаенс кызматын түзүүгө кошумча ресурсу жок. Натыйжада жаңы талаптар азыркы командалардын үстүнө түшүүдө.
