Жарыяланган
2026-06-10, 12:00“Филип Моррис Интернешнл” компаниясы узак жылдар бою тамеки өндүрүү жана сатуу менен алектенип келген. Бирок азыр анын стратегиясында түтүнсүз азыктарга көбүрөөк басым жасалууда. Компания ондогон жылдар бою киреше алып келген салттуу тамекинин ордун акырындап баса турган технологияларга инвестиция салууда.
Бул өзгөрүүнүн артында эмне турат? Тамекини таштоого даяр эмес адамдар үчүн зыянды азайтуу аракетиби же коомдун тамекиге болгон мамилеси өзгөрүп жаткан шартта керектөөчүлөрдү сактап калуу зарылдыгыбы? Мындай өзгөрүү канчалык деңгээлге жетиши мүмкүн жана тамеки буюмдары качандыр бир кезде толугу менен зыянсыз боло алабы?
“Акчабар” басылмасы бул тууралуу өткөн аптада Ташкентте өткөн Technovation эл аралык конференциясынын алкагында “Филип Моррис Интернешнл” компаниясынын Түштүк Азия, КМШ жана Индокытай аймагы боюнча президенти Марко Мариотти менен маектешти.
— 1990-жылдардын башында эле компания тамекинин негизги көйгөйү эмнеде экенин түшүнгөн. Биз негизги зыян никотинден эмес, тамекинин күйүү процессинен келип чыгат деген көз карашка таянганбыз.
Бизге тамекини күйгүзбөй колдонууга мүмкүндүк берген жана ошол эле учурда бойго жеткен тамеки чеккендер чындап колдоно турган продукт жаратууга шарт түзгөн технологиялардын пайда болушун күтүү керек эле.
Алгачкы аракет 1990-жылдардын аягында жасалган, бирок ийгиликсиз болгон. Түзмөк чоң, оор жана кымбат эле. Керектөөчүлөр аны колдонууну каалашкан эмес.
Ошого карабастан, компания изилдөөлөрүн уланткан. Жаңы технологияларды иштеп чыгууга инвестиция салып, окумуштууларды жана инженерлерди тарткан. Максат - технологияны компакттуу, ыңгайлуу жана керектөөчүлөр үчүн жеткиликтүү кылуу болгон.
Бул жылдар аралыгында компаниянын мамилеси бир топ өзгөрдү. Бүгүнкү күндө бул өзгөрүү анын ички маданиятынын бир бөлүгүнө айланды. Көптөгөн кызматкерлер өз ишин тармакты өзгөртүү жана башка учурда кадимки тамеки чегүүнү уланта турган бойго жеткен адамдар үчүн альтернатива түзүү идеясы менен байланыштырышат.
— Биз үчүн бойго жеткен тамеки чеккен адам альтернативдүү продуктуга чындап өтүүнү каалашы абдан маанилүү. Эгер продукт аны колдонууда керектөөчүнү канааттандырбаса, анда эч кандай өзгөрүү болбойт.
Бирок мунун өзү жетишсиз. Экинчи маанилүү шарт - илимий негиз. Бизде мындай продуктунун тобокелдик деңгээли тамеки чегүүнү улантуудан канчалык айырмаланарын баалоого мүмкүндүк берген маалыматтар болушу керек.
Үчүнчү шарт - адамга объективдүү маалымат берип, анын аң-сезимдүү тандоо жасоосуна мүмкүнчүлүк түзүү.
Демек, бул жерде үч негизги компонент бирдей мааниге ээ:
Алгачкы эки багыт үчүн негизги жоопкерчилик компаниянын мойнунда. Ал эми өндүрүүчү бойго жеткен керектөөчүлөргө продукт тууралуу кандай тартипте маалымат бере алары көбүнчө мамлекеттик жөнгө салууга байланыштуу.
— Ооба, дал ошондой. Технологиялык жактан мыкты продукт жаратууга болот. Бирок адам аны колдонууну каалабаса, тамеки чеккендердин башка продуктуга өтүшү жагынан эч нерсе өзгөрбөйт.
Бойго жеткен керектөөчүлөргө альтернативдүү продуктулар тууралуу объективдүү маалымат берүүгө мүмкүнчүлүк бар өлкөлөр менен мындай маалыматты таратуу катуу чектелген өлкөлөрдүн ортосунда олуттуу айырма бар экенин байкап жатабыз. Бул өзгөрүүнүн ылдамдыгына да таасир этет.
Ошол эле учурда эрежелерди аныктоо боюнча акыркы чечим ар дайым мамлекеттин карамагында болот. Бизнестин милдети мамлекеттик органдарга мүмкүн болушунча толук жана ишенимдүү маалымат берүү. Ал эми аны өз алдынча баалоо ошол органдардын иши.
— Толугу менен зыянсыз продукт пайда болот деп айта албайм.
Иш жүзүндө дээрлик бардык керектөө товарлары белгилүү бир деңгээлде тобокелдик жаратышы мүмкүн. Анын үстүнө, көп нерсе адамдын өзгөчөлүктөрүнө да байланыштуу.
Ошондуктан сөз тобокелдиктин толук жок болушу жөнүндө эмес. Негизги маселе альтернативдүү продуктуларды колдонуунун тобокелдигин кадимки тамеки чегүүнү улантуунун тобокелдиги менен салыштырууда.
Биз илимий маалыматтарды жөнгө салуучу органдарга беребиз. Алар бул маалыматтарды өз алдынча талдап, баалашат. Атап айтканда, компаниянын тиешелүү продуктулары жана илимий маалыматтары көп жылдардан бери ар кандай жөнгө салуучу органдар, анын ичинде АКШнын Азык-түлүк жана дары-дармек сапатын көзөмөлдөө башкармалыгы (FDA) тарабынан изилденип келет.
Бирок эч кандай тобокелдик жок деп айтуу туура эмес.
— Бул чындыгында эң татаал маселелердин бири.
Эл аралык компания өлкөгө инвестиция салганда, ага туруктуулук жана алдын ала божомолдоого мүмкүн болгон шарттар керек. Инвестор салык системасын, мыйзамдарды жана иш жүргүзө турган эрежелерди так түшүнгүсү келет.
Инновацияларга келгенде маселе татаалыраак. Жаңы пайда болуп жаткан технология тууралуу алдын ала бардык нерсени билүү мүмкүн эмес.
Эгер баштапкы этапта өтө катаал чектөөлөр киргизилсе, инновациянын өнүгүшүнө тоскоолдук жаралышы мүмкүн. Ал эми жөнгө салуудан толугу менен баш тартуу технологиянын коомго зыян келтириши мүмкүн болгон багытта өнүгүшүнө алып келиши ыктымал.
Ошондуктан тең салмактуулукту табуу зарыл.
Жөнгө салуу этап-этабы менен өнүгүп, жаңы технологиялар жана илимий маалыматтар пайда болгон сайын жаңыртылып турушу керек. Ошондой эле мамлекеттер бул маселеге мурда туш болгон өлкөлөрдүн тажрыйбасын эске ала алышат.
Менин оюмча, жаңы технологияны рынокко чыгарган компания менен мамлекеттик органдардын ортосунда туруктуу диалог болушу зарыл. Бирок акыркы чечим баары бир мамлекеттин карамагында калат.
— Компаниянын милдети колунда бар маалыматтарды жана илимий далилдерди берүү. Ал эми мамлекеттик органдар аларды өз алдынча талдап, текшерип, чечим кабыл алууга мүмкүнчүлүк алышы керек.
Биз мамлекеттин ордуна чечим кабыл ала албайбыз.
Ошондуктан ар кандай тараптардын катышуусунда ачык диалог жүргүзүү маанилүү. Жөнгө салуучу органдар канчалык көп ишенимдүү маалыматка ээ болсо, ошончолук негиздүү чечим кабыл ала алышат.
— Менин оюмча, кайсы бир өлкөдө иш алып барган компаниянын ошол өлкө алдында белгилүү бир жоопкерчилиги бар. Кеп киреше табуу менен гана чектелбестен, билим жана тажрыйба бөлүшүү жөнүндө да болуп жатат.
Мындан он жылдай мурун биз бойго жеткен тамеки чеккендер үчүн жакшыраак альтернатива боло турган продуктуларды табууну максат кылганбыз. Ошондон бери бир топ тажрыйба топтодук жана аны башкалар менен бөлүшкүбүз келет.
Ошондой эле мамлекет менен бизнестин ортосундагы диалог реформаларды жана экономикалык өзгөрүүлөрдү тездетүүгө өбөлгө түзө аларын көрүп жатабыз.
Ошондуктан мамлекеттик органдардын, бизнестин жана жалпыга маалымдоо каражаттарынын өкүлдөрүн бириктирип, рынокту жана өлкөнү өнүктүрүү үчүн кандай өзгөрүүлөр зарыл экенин талкуулоого аракет кылабыз. Ушундай жолугушууну качандыр бир кезде Бишкекте да өткөрө алабыз деп үмүттөнөм.
— Биз үчүн рыноктун көлөмүнө карабастан, ар бир өлкө маанилүү.
Менин билишимче, Кыргызстанда 800 миңге жакын тамеки чеккен адам бар. Бойго жеткен адамдын кадимки тамекиден баш тартып, альтернативдүү продуктуга өтүшүнүн ар бир учурун биз оң натыйжа катары баалайбыз.
Ошондуктан Кыргызстанда көп жылдан бери иш алып барып келебиз. Бул рынокту өнүктүрүүгө инвестиция салууну жана бойго жеткен тамеки чеккендерге салттуу тамекиге альтернатива сунуштоону маанилүү деп эсептейбиз.
Кыргызстан менен байланышкан жеке эскерүүлөрүм да бар. Бишкекте 1990-жылдары эле болгом. Өлкө жана анын эли тууралуу абдан жакшы таасир алганмын.
— Дал ошондой. Технология - бул бир гана бөлүгү.
Адам чындап колдонууга даяр болгон продукт керек. Илимий маалыматтар болушу зарыл. Бойго жеткен керектөөчүлөргө объективдүү маалымат берүү мүмкүнчүлүгү да маанилүү. Ошол эле учурда коомду коргоп, жаңы технологиялардын өнүгүшүнө тоскоол болбогон жөнгө салуу системасы керек.
Мындай тең салмактуулукту табуу оңой эмес. Бирок менин оюмча, мамлекеттин, коомдун жана бизнестин ортосунда туруктуу диалог жүргүзүүдөн башка жол жок.
